AUDRY WAGINEM WAJWAKANA
Op school werd ik vaak uitgelachen om mijn Javaans accent. Als donkerbruin meisje van negen of tien jaar met een Inheemse achternaam, moest ik vaak uitleggen hoe ik aan het accent kwam. Want ondanks onze multiculturele samenleving vroegen velen zich af hoe het mogelijk was om als blaka ingipikin een zwaar ‘kampong- accent’ te hebben. Het uitlachen bracht mij een jarenlange schaamte. Ik sprak hierdoor niet veel; bang om uitgelachen te worden en wilde niets weten over mijn Javaanse cultuur. Mijn accent komt van ergens. Mijn oma was Javaans en als kind bleef ik vaak bij haar. Die apathie veranderde bij haar overlijden, nu bijna drie jaar. Bij het verdelen van haar spullen kreeg ik van mijn moeder, oma’s enig kind, haar oude geborduurde Javaanse riem. Een sabuh sungkèt (letterlijk: riem geborduurd), zoals een Javaans cultuurkenner mij erop wees. Zo’n sabuh met de felle gekleurde borduursels groen, rood, zwart en oranje werd vroeger om een sarong of jarit gedragen.
De ongewone nalatenschap kreeg ik gewoon zo in mijn schoot geworpen. Wat moest ik nu met een bijna verlepte ondraagbare riem? Zestig centimeters lang en met mijn buikomvang van 92 centimeters paste die mij zeker niet. Wilde oma dat ik moest afvallen? Of heeft het erfstuk zo een waarde dat, als ik die riem naar een museum breng ik eindelijk kan rentenieren? Dagen heb ik ernaar zitten staren: ik hoorde mijn oma’s stem. Zes maanden voor haar overlijden, zat ze op de trap. Mbah (oma) kon niet goed lopen en horen, maar ze wilde mij na het werk spreken. ‘Hoe gaat het met jou, je werk, je gezin?’ vroeg ze in het Javaans met ietwat trillende stem ‘Waarom heb je je kind geen Javaanse naam gegeven? Kowe isih isin, woh? (schaam je je nog, schatje?) Op dat moment besefte ik, dit wordt ons laatste serieus gesprek en ik haal snel mijn opname apparaat. In het bijna driekwartier durende gesprek kreeg ik de familiegeschiedenis van hoe mijn overgrootmoeder, als veertien jarige uit Indonesië naar Suriname kwam, de ontberingen op zee en de plantage meemaakte. De kinderen kwamen en hoe die later voor een beter bestaan naar de stad verhuisden. Starend naar de oude riem komen steeds meer vragen op die ik oma niet meer kan stellen, maar wel verder aan het nadenken zetten over mijn afkomst.
Nooit gedacht dat naaien met de naaimachine zo bevrijdend en tegelijkertijd verslavend kan zijn. Men adviseert altijd dat je na werk of school liever ook een hobby beoefent. Spannende boeken of, televisie series zijn toch voldoende ? Maar die boeken zijn snel uitgelezen en de series uitgekeken. Balorigheid slaat toe en weer word je geconfronteerd met die sabuh sungket. Hoe zal zo een riem bij een sarong staan? Enthousiast loop je van de ene naar de andere stoffenzaak om de mooiste batikstoffen te kopen. Wat je er precies mee gaat doen, weet je nog niet. Alleen de gedachte om te zien welke sarong op die riem past, telt. Regelmatig op Google naar de laatste batikmode tot je belandt op een webpagina van tassen gemaakt van batik. De splinternieuwe naaimachine die je jaren geleden op Moederdag heb gekregen wordt uit de kast gehaald. Hoe kom je er op om dat te doen? Of komt het door die zwarte vlinder die kris kras in de kamer vloog? Ik hoor mijn nichtje al: ‘?Dat is oma!’. Maar zo bijgelovig ben ik niet. De vlinder komt van de markoesaplant naast het huis, blijf ik in mijn hoofd redeneren. Maar hoe komt het dat ik na die eerste eigen gemaakte batiktas niet meer te stoppen ben? Nu wil ik ook de Javaanse taal leren terwijl ik mij ervoor schaamde .
Een riem draag je meestal bij je taille om een kledingstuk bij elkaar te houden. Het is ook een mode-accessoir, maar met de gevallen zoals die geile ‘Harvey Weinsteins’ zou ik die ook als een soort veiligheid of wapen gebruiken . De metalen gesp, die het een beetje makkelijk maakt om het onderste kledingstuk los te maken kun je als wapen door het oog van zo een geilerd boren. Mijn overgrootmoeder is weer op de plantage. Zal zij die riem als wapen hebben gebruikt? Want handtastelijkheid of ongewenste intimiteiten is niet van deze tijd. Er zijn verhalen genoeg van wat Javaanse vrouwen te verduren hebben gehad tijdens de contractperiode. Een blanke plantagedirecteur of opzichter die gewoon kan zeggen dat zo een vrouw zijn rug moet komen ‘masseren’. Dat beeld kreeg ik duidelijk geschetst toen ik ‘De njai’ van auteur Reggie Baay las. Blanke Europese mannen die Indische vrouwen noodgedwongen als bijzit hielden. Eigenlijk hebben zij ook een #metoo ervaring gehad. Nu ik die grijze massa in mijn hoofd laat werken denk ik nu dat de oorzaak van de #metoo ervaring veel dieper ligt. Zullen er in Suriname ook #metoo gevallen aan het licht komen. Of zal schaamte net als mijn ‘accentschaamte’ de baas spelen?
Ik besef dat je eigen taal kennen en spreken een belangrijk deel is voor de eigen ontwikkeling en identiteitsvorming. De Javaanse taal is mij nooit opgedrongen geworden. Het ging als vanzelfsprekend, maar dan zonder er echt bewust bij te staan wat het is. Een simpele riem heeft mij tot dat culturele besef geleid. En ondanks de derde en vierde generatie van mijn Indische overgrootmoeder geen uiterlijke Javaanse trekken heeft, lijkt oma mij die taak te hebben gegeven om hen te vertellen over die culturele rijkdom. Ik ga er iets mee doen!
Deze blog is een resultaat van de training ‘Bloggen’, gehouden in oktober 2017. Geniet ervan en reageer!
Prachtig verhaal!
Een mooie nalatenschap en vooral verbinding lees ik erin.