Auteursrechten

(De actualiteit van de dag vraagt van ons als Schrijversvakschool om ook hier bij stil te staan. Met speciale dank aan Herman Snijders voor dit bestand.)

BELANGRIJKE ASPECTEN BIJ HET AUTEURSRECHT

Aan de hand van onderstaande informatie proberen we op enkele veel voorkomende vragen over auteursrecht, vervat in de auteurswet van 1913, antwoord te geven en tevens enkele begrippen te verduidelijken.

 

Om te beginnen artikel 1 van de auteurswet van 1913. Deze luidt:

 

‘Het auteursrecht is het uitsluitend recht van de maker van een letterkunde, wetenschap of kunst, of van diens rechtverkrijgenden, om dit openbaar te maken en te verveelvuldigen, behoudens de beperkingen bij wet gesteld.’

 

Zoals bij  zoveel wetsartikelen wordt hier met weinig woorden heel veel gezegd.

De begrippen ‘maker’, ‘openbaar maken’, verveelvoudigen’ en ‘beperkingen bij wet gesteld’ wordt nu nader bekeken.

De maker

Met maker bedoelt men elke persoon aan wie auteursrecht toekomt omdat die een oorspronkelijk werk heeft gemaakt.

Het auteursrecht komt toe aan makers van krantenartikelen (journalisten), films (filmers) foto’s (fotografen), gebouwen (architecten), schilderijen (kunstschilders), liedjes (componisten), gedichten (dichters), standbeelden (beeldhouwers), cartoons (illustratoren), dansen en balleten (choreografen), boeken (schrijvers), sieraden (smeden), kleding (mode-ontwerpers), logo’s (grafische vormgevers), makers van radio- en televisieprogramma’s en alle andere makers van oorspronkelijk werk. Makers van digitale werken zoals computerprogramma’s (programmeurs) zijn in de huidige wet (1913) niet opgenomen.

Het begrip maker is soms verwarrend omdat een architect bijvoorbeeld het ontwerpt van een gebouw maakt, maar het is de aannemer die het (werk) uitvoert (maakt!). Dit geldt ook voor een mode-ontwerper diet zelf niet achter de naaimachine zit.

 

Is de ‘maker’ wel altijd de echte ‘maker’?

Een veel voorkomend probleem is het maken van bijvorbeeld kunstobjecten in dienstverband. Stel dat u een bijzondere stoel ontwerpt in opdracht van uw werkgever, dan bent u volgens de wet niet de ‘maker’ maar uw werkgever. U kunt slechts worden aangemerkt als de echte ‘maker’ wanneer zulks in uw arbeidsovereenkomst is opgenomen (Auteurswet 1913, artikel 7)
Dit probleem doet zich vaak voor bij bedrijven die grafische vormgevers in dienst hebben.

Zou u bijvoorbeeld een aantal creatieve houtsnijwerkers in dienst hebben die zelf nieuwe motieven ontwerpen en uw product een toegevoegde waarde geven, dan is het zaak dat goede werkafspraken maakt. Een goede werkovereenkomst en goede betaling kan veel problemen oplossen.

 

Een vreemde ‘maker’ van onze eigen volksliedjes

Artikel 9 van onze huidige auteurswet voorziet in een belangrijke bepaling die ons ruimte biedt om ons cultureelerfgoed zelf te beschermen.

 

Dit zegt: ‘Indien op of in eenig in druk verschenen werk de maker niet, of niet met zijn waren naam, is vermeld, kan tegenover derden het auteursrecht ten behoeve van den rechthebbende worden uitgeoefend door dengene, die op of in dat werk als de uitgever ervan is aangeduid, of bij gebreke van zoodanige aanduiding, door dengene, die op of in het werk als de drukker ervan is vermeld.’

Kort samengevat wil dit zeggen dat wanneer u een aantal oude volksliedjes of volksverhalen uitgeeft, waarvan de oorspronkelijke makers na een gedegen onderzoek onbekend blijven, u volgens de wet het auteursrecht op deze uitgave (de liedjes of verhalen) mag uitoefenen.

Een buitenlander kan dus het zelfde doen en ingevolge de wet het auteursrecht claimen op iets dat oorspronkelijk van uw voorouders is en waarvoor u toestemming zal moeten vragen om er gebruik van te kunnen maken. Als u correct handelt en geen illegale handeling pleegt zal u ook nog moeten betalen voor iets dat aan uw eigen mensen toebehoort.

Ook wanneer uzelf de uitgever bent zal men toestemming moeten vragen voor het gebruik daarvan. Het verschil is dat het auteursrecht in handen is van een Surinamer en niet van een buitenlander. U kunt dan zelf bepalen of derden al dan niet tegen betaling van uw uitgave gebruik mogen maken.

In dit voorbeeld is bewust het woord ‘onderzoek’ aangehaald, omdat zoals blijkt we al te vaak aannemen dat volksliedjes geen ‘maker’ hebben. Dit is natuurlijk niet waar, iemand moet het liedje ooit gemaakt hebben of het verhaal bedacht en verteld hebben.

Ter illustratie twee voorbeelden.

Het volksliedje “Le, le sinango’ was tot 1966 volgens onze auteurswet een beschermd werk. De ‘maker’ Anthonie William Perica, alias Blaka Perka, overleed op 16 oktober 1916. Hetzelfde geldt voor ‘Na fu sa’ede mi mu dede’. Volgens ingewijden is de oorspronkelijke maker ene Sophie Kruin en niet ‘Lieve Hugo’ zoals op de meeste platen staat aangegeven.

De volgende tekst is van een lied van Adolphina Johanna Hasselbank

‘Odi leriman! Odi brada! Te mi go, mi’o taigi Masra: Dinari srefi de dansi lakun!’

Makers van volksliedjes zijn moeilijk te achterhalen, maar met wat moeite kan het wel lukken.

Dit onderwerp zal zeker enige vragen oproepen over het bekende lied ‘Faluma’. Helaas kan hierop niet worden ingaan omdat de informatie over de juiste toedracht van de opnames, contracten en overeenkomsten over dit lied niet voorhanden zijn.

 

Het werk van de auteur moet origineel en met de zintuigen waarneembaar zijn

Om het auteursrecht te kunnen claimen, moet het werk van de maker aan de volgende voorwaarden voldoen.

¾    Het werk moet origineel zijn, dat wil zeggen dat het geen is gemaakt niet op het werk van een ander mag lijken; het is haast onmogelijk dat er iemand ander tegerlijker tijd exact hetzelfde verhaal schrijft of hetzelfde lied maakt;

¾    het werk moet met de zintuigen (ogen en oren) waarneembaar zijn, dat wil zeggen dat men het werk moet kunnen horen (een lied), lezen (een verhaal, een gedicht) of zien (een gebouw, beeldhouwerk, dans of ballet, schilderij enz.).

Als u slechts een idee heeft van iets dat u heel graag wil ontwerpen of maken, kunt u daarop geen auteursrecht claimen. Het voldoet niet aan bovenstaande voorwaarden.

 

Openbaar maken

Met openbaar maken wordt bedoeld men het op de een of andere manier voor het publiek toegankelijk maken (concerten, radio-uitzendingen, live-optreden enz.) en het

verkrijgbaar stellen (boeken, cd’s, dvd’s enz. ten verkoop aanbieden).

Let wel! Voor het openbaar maken, dus het in het openbaar voordragen (uit andermans werk), opvoeren (toneel, ballet), uitvoeren (muziek), vertonen (film), uitzenden (alles wat via radio te horen is en via tv te zien is), in druk uitgeven (foto’s schilderijen op kalenders), in druk uitgeven (gedichten, bladmuziek), in de handel brengen (o.a. cd’s, cassette’s, video’s enz.), publiceren (boeken, wetenschappelijke artikelen) enz. Is altijd toestemming van de (oorspronkelijke) maker vereist; de maker heeft het alleenrecht.

Hierop komen we later terug.

 

Verveelvoudigen

Voor het gemak beperken we ons hier [tot] het werk van een componist (een lied) en het werk van een schrijver.

Wil een fonogrammenproducent (platenmaatschappij) uw lied opnemen om er vervolgens cd’s en cassette’s van te maken, kan dat alleen wanneer u de producent daartoe toestemming verleent. Een uitgever mag uw verhaal publiceren alleen wanneer u hem toestemming hebt verleend.

Wordt uw lied of verhaal zoals eerder is aangegeven zonder uw toestemming verveelvuldigd, dan is er sprake van inbreuk op uw auteursrecht. Dit is bij wet strafbaar.

Ook voor het vertalen van uw lied of verhaal is toestemming nodig.

Er is ook sprake van verveelvoudiging wanneer uw verhaal wordt verfilmd of wordt bewerkt tot een toneelstuk; een arrangement van uw lied is ook een vorm van vervuldiging.

Elke vorm van reproduceren (drukken, fotokopieëren, opslaan in databakken, een boek inspreken op de band; het maken van identieke exemplaren) wordt als verveelvoudiging beschouwd.

In de praktijk pleegt men vaak handelingen die onschuldig lijken maar volgens de auteurswet toch als verveelvouldiging worden aangemerkt. Deze handeling kan, indien men geen toestemming heeft van de oorspronkelijke maker, leiden tot gerechtelijke stappen van de benadeelde.

Een voorbeeld. Uw vereniging laat een standbeeld voor de overleden voorzitter maken. De opdracht is gegeven en de beeldhouwer levert het werk naar volle tevredenheid. Om de honderdste geboortedag van de voorzitter te herdenken gaat u fundraisen. De vereniging laat door een handige lid miniatuurtjes maken van het beeld. Uw bent dan in overtreding omdat u over bent gegaan tot verveelvoudiging zonder toestemming van de oorspronkelijke maker. Een foto nateken en een foto maken van een schilderij lijkt allemaal zo onschuldig. U mag dat pas na toestemming van de maker.

 

Diens rechtverkrijgende

Met ‘rechtverkrijgende’ worden personen bedoeld (meestal de uitgever, de fonogrammenproducent, enz.) aan wie het auteursrecht geheel of gedeeltelijk wordt overgedragen of personen die het auteursrecht via erfopvolging verkrijgen.

Het auteursrecht is dus:

¾    overdraagbaar ( alle rechten worden overgedragen);

¾    licentieerbaar ( de rechten worden gedeeltelijk overgedragen);

¾    vererfbaar (de rechten worden geërfd door de wettelijke of bij testament aangewezen erfgenamen)

 

Overdracht
Overdracht van het auteursrecht kan alleen schriftelijk plaatsvinden: een mondelinge overdracht is niet rechtsgeldig.

De persoon of instantie (uitgever, fonogrammenproducent) bepaald voortaan het verdere gebruik van uw produkt. U hebt daarover geen zeggenschap meer. Uw lied of boek mag vertaald of bewerkt worden zonder dat u daarvoor toestemming verleend. Uw boek kan verfilmd worden en uw lied kan als herkenningsmelodie voor een tv-serie of radio-advertentie gebruikt worden.

 

Licentie

Was het zo dat bij overdracht de ‘rechtverkrijgende’ alle zeggenschap verkreeg, bij ‘licentie’ geeft ú de beperking aan: uw verhaal mag in zijn oorsprokelijke vorm worden uitgegeven; bewerking (toneel),vertaling of verfilming van uw verhaal zonder uw toestemming is uitgesloten.

 

Belangrijk! Ga nooit mondelinge overeenkomsten aan want die zijn niet rechtsgeldig. Neem geen genoegen ‘a regel’, ‘a cover’ of ‘mi’o seti kon’! Laat alles vastleggen. Betrouwbare personen of instanties laten een erkende jurist de overdracht of licentie voorbereiden en vastleggen. Grote bedrijven (uitgevers enz.) hebben meestal voorgedrukte overeenkomsten. Laat je nooit verleiden of ondruk zetten waardoor je zonder na te denken een overeenkomst aangaat waarvan je later spijt kunt hebben. De taal die men in zo’n akte hanteert is niet de taal die je dagelijks spreekt. Vraag iemand die kennis van zaken heeft om je bij te staan. Het liefst iemand die de taal van de juristen kent.

Als je tot de ontdekking komt dat je slechts betaling ontvangt voor exemplaren die alleen in eigen land verkocht worden, brengt de enthousiaste maar voorbarige handteking alleen ellende met zich mee.

Heb nooit haast bij het aangaan van een overeenkomst!

 

Als ‘maker’ van een werk hebt u, zelfs nadat u uw auteursrecht hebt overgedragen, onder meer de volgende rechten:

¾    het recht u te verzetten tegen openbaarmaking van het werk wanneer uw naam niet is vermeld als de oorspronkelijke maker;

¾    het recht u te verzetten tegen de openbaarmaking van het werk wanneer een andere naam wordt vermeld, of als er zulke wijzigingen in uw werk zijn aangebracht waardoor er aantoonbaar sprake is van verminking van het oorspronkelijk werk waardoor u nadeel ondervindt;. het recht zich te verzetten tegen elke andere wijziging in het werk, tenzij deze wijziging van zodanige aard is, dat het verzet zou zijn in strijd met de redelijkheid;

¾    na het overlijden tot aan het vervallen van het auteursrecht de wettelijke erfgenamen waar nodig deze rechten uitoefen.

U bent altijd vrij om wijzigingen aan uw werk aan te brengen. De wijziging zal u in geval van overdracht met uw uitgever moeten bespreken en hem moeten kunnen overtuigen van de noodzaak hiervan.

 

Het erfbaar auteursrecht

Zoals eerder gesteld kan het auteursrecht worden geërfd door de wettelijke of bij testament aangewezen erfgenamen. Dit gebeurd in de meeste na het overlijden van de auteur of wanneer deze vanwege ziekte (invaliditeit) zijn eigen belangen niet langer kan behartigen.

 

De beperkingen bij wet gesteld

Het auteursrecht is niet onbeperkt. Auteurs kunnen niet in alle gevallen hun recht uitoefenen.

Een kopie van uw lied of verhaal door derden voor eigen gebruik (studie of oefening) is wel toegestaan evenals het citeren van enkele passages uit uw wetenschappelijke publicatie. Voor het citeren op zich gelden regels die hier niet aan de orde komen; voor de wijze waarop de naam van de auteur (ook namen van auteurs van hetzelfde werk) en zijn uitgever vermeld moet worden zijn er (internationale) afspraken.  Deze afspraken hebben indirect wel betrekking op het auteursrecht.

Een onderwijsinstelling kan uw verhaal of lied zonder uw toestemming in een voordracht, op- of uitvoering of voorstelling openbaar maken wanneer dit deel uitmaakt van het schoolwerkplan of leerplan en deze handeling wordt gepleegd zonder winstoogmerk.

 

De wetgever heeft vanwege het algemeen belang deze en nog andere beperkingen in Auteurswet opgenomen.

Een andere beperking is de vastgestelde duur van het auteursrecht.

 

De duur van het auteursrecht

Het auteursrecht is niet eeuwigdurend. Aan de wettelijke bescherming komt ook een eind en dan mag iedereen uw werk gebruiken.

Volgens artikel 38 van onze auteurswet eindigt het auteursrecht 50 jaar na de dood van de auteur te rekenen van 1 januari van het jaar dat volgt op het sterfjaar van de auteur.

Als uw vader die componist is op 6 febrauri 2008 is komen te overlijden, genieten al zijn werken tot 1 januari 2058 wettelijke bescherming. Daarna zijn de werken vrij en mogen zij door een ieder gebruikt worden.

Wanneer twee of meer mensen het gemeenschappelijk auteursrecht hebben op hetzelfde werk, dan is de sterfdag van de langst levende het uitgangspunt.

Intussen hebben vele (Europese) landen, waaronder Nederland, de duur van het auteursrecht verhoogd tot 70 jaar om zodoende de grote verliezen die vanwege piraterij worden geleden te compenseren. Dit initiatief komt niet zo zeer van van de auteurs zelf, maar van de uitgevers en fonogramproducenten die menen grote investeringen gedaan te hebben en vele financiële schade ondervinden van piraten die vele illegale copieën van hun producten op ten verkoop aanbieden. Het bedrag dat door de piraten wordt gevraagd ligt meestal ver onder de kostprijs van uitgevers en fonogramproducenten.

 

Een financiële vergoeding voor uw werk

Natuurlijk hebt u recht op een financiële vergoeding voor uw werk. De hoogte van het bedrag is van een aantal factoren afhankelijk. Er zijn natuurlijk wel tarieven maar hierover kan geen uitspraak worden gedaan.

U kunt voor uw verhaal in één keer een som geld van de uitgever ontvangen en krijgt u daarna geen cent. Een bedrag voor elk verkocht exemplaar (royalties) is het meest gebruikte model. De inkomsten van uw verhaal zijn weer afhankelijk van de wijze van toestemming tot verveelvoudiging of openbaarmaking (overdracht of licentie).

Onder ons zijn er personen die menen dat wanneer zij in Nederland zou wonen meer inkomsten zouden genieten van hun muziekwerk. Sommige beweren dat zij heel rijk zouden zijn.

 

Het lijdt geen twijfel dat er heel veel schort aan de beleving en naleving van de auteurswet. Echter is het zo dat je pas goed verdient wanneer je een product levert met een hoge kwaliteit die men buiten onze grenzen ook graag wil kopen.

Het is goed te weten dat een tophit uit de jaren zeventig tot op heden jaarlijks US$ 100.000 opbrengt. Dit bedrag wordt verdiend omdat het lied in reclame-spotjes wordt gebruikt, door andere artiesten wordt nagezongen (cover) en in films wordt gebruikt. Als voorbeeld de vele liedjes van Bob Marley die in recente Hollywood films te horen zijn.

Artiesten verdien veel geld wanneer ze op tournee gaan en volle zalen en stadions trekken. Het is vrijwel zeker dat de bekende zanger Misidjan meer verdient aan live-optredens dan aan de verkoop zijn cd’s.

De royalties op de platenverkoop worden door artiesten meestal als neveninkomsten beschouwd omdat opbrengsten daarvan zeer zelden hoger zijn als die van de live-shows. Uitzendrechten en de sponsoring van internationale bedrijven brengen ook wat op.

Los van het feit dat we als auteurs niet in een ideale situatie leven, moeten we onszelf wel afvragen welke initiatieven we nemen om de kwaliteit van onze producten te verhogen en deze toegankelijk te maken voor de internationale markt.

 

Vereniging van Muziekauteurs

Als u met een betrouwbare persoon of bedrijf een cd op de markt brengt, hebben zowel u (maker) als het bedrijf (producent of uitgever) volgens de auteurswet recht op een redelijke vergoeding voor openbaarmaking van de muziek. Daar het voor u en het bedrijf een onmogelijke taak is om precies weten wie de cd uitzenden, afdraaien in discotheken, op verzamel-cd’s zetten, cassettebanjes maken, het gebruiken als achtergrond muziek in een boetiek enz., richten auteurs een vereniging op.

Het bestuur van de vereniging krijgt de belangrijke taak mee de economische belangen van haar leden te hartigen.

Het bestuur zorgt er dan voor dat de verening onder andere als incasso-bureau voor haar leden gaat fungeren. Voor het opzetten van zo een bureau zal de verening eerst toestemming moeten krijgen van de procureur-generaal (artikel 30 bis).

De leden sluiten met de vereniging een overeenkomst waarin zij toestemming geven de gelden waarop zij aanspraak maken te innen.

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *